مدیران

نکته هایی ریز و ظریف در دنیای مدیریت

مسئولیت سازمانها در قبال جامعه

شركت ها در اصل یك واحد اقتصادی هستند، ولی شرایط غالب محیطی آنها را مجبور می كند كه رفتارها و واكنش هایشان از حالت صرف اقتصادی فاصله بگیرد. به عنوان مثال در شرایط نامناسب اقتصادی چون وجود انحصار، رانت، نرخ بهره بالا، عدم شفافیت و سیال بودن سیاست ها و در كل كاركرد نامناسب داد ‌‌‌ و   ستد در بازار، طبیعی است كه یك شركت یك موجود اقتصادی صرف نیست.

براین اساس ما می توانیم سازمان ها را از زوایا وابعاد گونانگون مورد تحلیل وتوجه قرار دهیم آنچه در این مقاله مد نظر قرار گرفته است این معنا ست  كه شركت ها در انجام فعالیت هایشان متوجه یك سری كاستی ها و كمبود هایی شدند كه مسئولیت اجتماعی می توانست برخی از این كاستی ها را رفع كند و به عنوان یك تسهیل گر، پیشرفت و ترقی شركت را موجب شود لذا بصورت یک ضرورت خود رانمایان ساخت.

جنبش مسئولیت پذیری اجتماعی و جنبش های اعتراضی نسبت به قدرت شركت های بزرگ از جمله چارچوب های تعریف شده بشر موج دومی برای تعریف، قاعده مند كردن و به تصویر كشاندن نقش و مسئولیتی نویی است که در چند سال اخیر به ویژه در كشورهای صنعتی بسیار فعال عمل كرده و قدرت خود را به دولت مردان و شركت ها نشان داده است، به گونه ای كه بحث های مهمی را در مورد نقش تجارت های بزرگ در دموكراسی و توسعه به وجود آورده و آنها تأكید می كنند كه اقدامات شركت های بزرگ تأثیر زیادی بر جامعه و ساختار و نظام اجتماعی دارد و به  همین دلیل بایستی تحت نظارت و كنترل عمومی قرار گیرند.

در چنین فضایی و در یك حركت سیاسی مهم، كمیسیون اروپایی سال 2005 را به عنوان سال مسئولیت اجتماعی شركت های كشورهای اتحادیه اروپا نامگذاری كرد. علاوه بر این اعضای اتحادیه خود گام های بلندی در تاكید بر این موضوع و ترویج آن برداشته اند. به طور مثال دولت انگلیس در داخل دپارتمان تجارت و صنعت، نماینده (وزیر) مسئولیت اجتماعی شركت ها را رسماً معرفی كرده است. همین طور فرانسه شركت ها را ملزم کرد كه اثرات اجتماعی و زیست محیطی فعالیت های خود را در برنامه سالانه مندرج كنند یا هلند با حمایت از طرح های مالی برای شركت های بزرگ در حال تطابق با مقررات سازمان توسعه صنعتی ملل متحد است. همچنین دولت دانمارك مركز مطالعاتی كپنهاك را پایه گذاری كرد كه بر روی CSR متمركز شد.(عصر مدیدیت،1386)

مسئولیت اجتماعی برای حكومت ها جذاب است چون وظایف سنتی دولت ها را در سیاستگذاری و حمایت های اجتماعی می كاهد و از سویی با افزایش مقبولیت اجتماعی سازمان ها، امنیت اجتماعی و محلی نیز افزایش می یابد و البته ثروت بیشتر و مالیات بیشتر نیز به دنبال آن خواهد بود. همچنین این معادله نتایج بزرگ تری خواهد داشت وقتی در محیط سازمانی بزرگ تر حل شود، هر چند كه دولت ها نیك می دانند حد توقف این محبوبیت را كجا تعریف كنند تا یكه تازی جدید وارد میدان بازی نشود یا دست كم لژیونر میدان بازی نشود.

شهروندان نیز به مسئولیت اجتماعی نگاهی مثبت را دارند، چراكه در كنار آلودگی های زیست محیطی و تغییرات فرهنگی و اجتماعی ناشی از حضور سازمان ها، می توانند رفاهی بیش از آنچه دولت مركزی و آبا و اجدادشان برایشان خواسته اند را در غالب انواع خدمات و توجهات اجتماعی سازمان ها دریافت كنند .
این مفهوم برای كاركنان جذاب تر است چون از دو منظر این مفهوم مترقی می شوند، هم از منظر شهروندی درون سازمانی، هم از منظر شهروندی اجتماعی كه نتایج مادی و به ویژه معنوی قابل توجهی را برایشان به ارمغان خواهد آورد.ودست آخر برای سهامدارن بیش از سایرین مورد توجه قرار می گیرد، چراكه نقش خود را از میهمانی بیگانه به شهروندی مسئول، سرشناس و قابل احترام در جامعه تغییر یافته می بینند و البته آغوشی امن تر از قوانین تجاری برای خود می سازند؛ آغوشی در بطن جامعه كه از دست دادن این آغوش حتی حكومت ها را با تزلزل روبه رو می سازد چه رسد به شركت ها و این همه مستقل از مواهب مادی و معنوی پیرامون آن است.

در نظرسنجی هزاره درباره مسئولیت اجتماعی شركتها كه در سپتامبر سال 1999 انجام شد، آمده است، «از هر سه شهروند، دو نفر مایلند شركتها از نقش تاریخی شان كه كسب سود، پرداخت مالیات، استخدام كاركنان و تبعیت از تمام قوانین است فراتر روند. یعنی میل دارند شركتها در تحقق هدفهای اجتماعی گسترده تر نقش بسزایی داشته باشند».

مسئولیت اجتماعی در سازمان (رویکرد غربی)

مسئولیت اجتماعی شركتها CORPORATE SOCIALL RESPONSIBILITY یعنی رویــــــه هـای باز و شفاف كسب و كار، یعنی روشهایی كه مبتنی بر ارزشهای اخلاقی و احترام به كاركنان، جامعه و محیط زیست می باشد. مسئولیت اجتماعی شركتها به این منظور برنامه ریزی می شود كه برای جامعه به طوركلی و برای سهامداران حامل ارزش پایدار باشد. حوزه مربوط به روش یا رویه كسب و كار دربرگیرنده یكی از پویاترین و چالش پذیرترین موضوعهایی است كه امروز رهبران شركتها با آن روبرو هستند. به طوركلی می توان گفت مسئولیت اجتماعی شــــركتها (CSR) به ارائه روشهایی می پردازد كه سازمانها در فضاهای كسب و كار خود به آن عمل كنند و پاسخگوی توقعات جامعه، انتظارات تجاری، قانونی و اخلاقی اجتماعی آنان باشد. چرا كه سازمانها مسئولیتهای بزرگی در زمینه اجتماعی، اقتصادی و محیطی در قبال كاركنـــان، سهامداران، مشتریان، دولت، تامیـن كنندگان و تمامی ذینفعان خود برعهده دارند.(تدبیر،1383)

در واقع مسئولیت اجتماعی سازمانها عامل اساسی بقای هر سازمانی است. با توجه به اینکه همه سازمانها ارتباطهایی با جامعه دارند، CSR، صرفنظر از اندازه یا بخش سازمان، به درجات مختلف به موضوع اجتناب ناپذیری تبدیل شده است. با این وصف، این موضوع برای بسیاری از سازمانها قلمروی ناشناخته ای است!
تعاریف و اصطلاحات مترادف بسیاری برای CSR وجود دارند. گرچه یافتن تعاریف متداول برای CSR بسیار دشوار است، لکن می توانیم اجمالا به تعاریفی در این حوزه می پردازیم:

«گریفین» و «بارنی» مسئولیت اجتماعی را چنین تعریف كردند: مسئولیت اجتماعی، مجموعه وظایف و تعهداتی است كه سازمان باید در جهت حفظ و كمك به جامعه ای انجام دهد كه در آن فعالیت می كند.« كترو» و«مك داگلاس» می گویند؛ مسئولیت اجتماعی از تعهدات مدیریت است كه علاوه بر حفظ و گسترش منافع سازمان، در جهت رفاه عمومی جامعه نیز انجام می گیرد.

«رونال ای برت» و «گریفین »نیز معتقدند: اخلاق، روی نحوه رفتار فرد در داخل سازمان توجه دارد ولی مسئولیت اجتماعی، روی نحوه برخورد سازمان با كاركنان، سهـامداران، سرمایه گذاران و ارباب رجوع و اعتباردهندگان و به طور كلی ذینفعان، سروكار دارد. براین اساس مسئولیت اجتماعی دارای چهار بعد است:

الف - بعد اقتصادی: مهمترین بعد مسئولیت اجتماعی سازمانها بعد اقتصادی است كه در آن فعالیتهـا و اقدامات اقتصادی مدنـظر قـرار می گیرد. به عبارت دیگر، مسئولیت اولیه هر بنگاه اقتصادی كسب سود است.
سود مثل اكسیژن است! كه اگر به موقع به بدن نرسد از بین می رود. لذا، وقتی سازمان سود لازم را به دست آورد و حیات خود را تضمین كرد، می تواند به مسئولیتهای دیگرش بپردازد. در حقیقت اهداف اولیه سازمانی در این بعد مورد توجه قرار می گیرد.

ب - بعد قانونی: دومین بعد مسئولیت اجتماعی، بعد قانونی (حقوقی) است و سازمانها ملــزم می شوند كه در چارچوب قانون و مقررات عمومی عمل كنند. جامعه این قوانین را تعیین می كند و كلیه شهروندان و سازمانها، موظف هستند به این مقررات به عنوان یك ارزش اجتماعی احترام بگذارند. بعد قانونی مسئولیت اجتماعی را «التزام اجتماعی» نیز می گویند.

ج - بعد اخلاقی: سومین بعد مسئولیت اجتماعی سازمانها، بعد اخلاقی است. از سازمانها انتظار می رود كه همچون سایر اعضای جامعه به ارزشها، هنجارها و اعتقادات و باورهای مردم احترام گذاشته و شئونات اخلاقی را در كارها و فعالیتهای خود مورد توجه قرار دهند. بعد اخلاقی مسئولیت اجتماعی را «پاسخگویی اجتماعی» می گویند.

د - بعد عمومی و ملی: چهارمین بعد مسئولیت اجتماعی بعد ملی است كه شامل انتظارات، خواسته ها و سیاستهای مدیران عالی در سطح كلان است كه انتظار می رود مدیران و كارگزاران سازمانها با نگرش همه جانبه و رعایت حفظ وحدت و مصالح عمومی كشور، تصمیمات و استراتژی های كلی را سرلوحه امور خود قـرار داده و با دید بلندمدت تصمیــم گیری كنند. بعد ملی مسئولیت اجتماعی را «مساعدت اجتماعی» می نامند.
البته باید این مطلب را نیز خاطر نشان کرد که مسئولیت اجتماعی با پاسخگویی اجتماعیرابطه ای دو جانبه را برقرار می کند بر این مبنا« پاسخگویی» تعهد در قبال مسئولیت واگذار شده است. از این رو پاسخگوبودن، دلالت بر نوعی رابطه رسمی دارد كه در آن اختیارات از یك طرف به طرف دیگر محول شده است.
« ریچارد هیكس» در یك تقسیم بندی، پاسخگویی را در شش بعد مورد بررسی قرار می دهد:
1 - پاسخگویی مدیریتی: این پاسخگویی در برابر مدیر ارشد یا مدیر بالادست صورت می گیرد.
2 - پاسخگویی سیاسی: این پاسخگویی در برابر نهادی است كه مشروعیت سیاسی آن سازمان است.
3 - پاسخگویی مالی: مدیران سازمان در مقابل وجوهی پاسخگو هستند كه بابت اجرای طرح یا پروژه دریافت می کنند

4 - پاسخگویی عمومی: مدیران سازمان دولتی در برابر شهروندان یا نمایندگان منتخب آنان پاسخگو هستند.
5 - پاسخگویی حرفه ای: در مقابل همكاران متخصص و حرفه ای خود پاسخگو هستند.

6 - پاسخگویی قانونی: این پاسخگویی در برابر مراجع قضایی صورت می گیرد.(تدبیر ،1383)
با مبنا قرار دادن ابعاد مسئولیت اجتماعی در سازمان که بدانها پرداخته شد وبراساس اصل پاسخگویی اجتماعی می توانیم این مفهوم را در حوزه های مختلف سازمان در نظر داشته باشیم که به برخی از آنها اشاره می گردد:
مسئولیتهای اقتصادی: صداقت، کنترل و نظارت شرکت، توسعه اقتصادی جامعه، شفافیت، جلوگیری از رشوه خواری و فساد، انجام پرداختهای لازم به مقامات ملی و محلی، استفاده از تأمین کنندگان محلی، استخدام نیروی کار محلی، و غیره. مسئولیتهای اجتماعی: حقوق بشر، حقوق کارگر، آموزش و توسعه کارگران محلی، کمک به تخصصهای مربوط به برنامه های جامعه و غیره.

مسئولیتهای زیست محیطی: رویکردهای احتیاط آمیز برای جلوگیری یا به حداقل رساندن عوارض نامطلوب، حمایت از اقدامات و ابتکاراتی که مسئولیتهای بیشتر زیست محیطی را ترویج می دهند، توسعه و انتشار فناوریهای مطلوب و مساعد زیست محیطی و غیره.

بنیاد مدیریت کیفیت اروپا، «CSR» را به منزله نقش سازمانها در توسعه پایدار می نگرد. با این مبنا «پایداری» اصطلاحی است که به همه افراد جامعه یعنی شهروندان، مقامات محلی و ملی، قانونگذاران، سرمایه گذاران سازمانی، مشتریان، کارکنان، تأمین کنندگان و غیره مربوط می شود .

با وجود کلمه «سازمان» در اصطلاح «CSR»، مدل ارائه شده از سوی بنیاد مدیریت کیفیت اروپا برای CSR هر نوع سازمانی را اعم از دولتی با خصوصی دربر می گیرد.از ویژگیهای عمده CSR این است که کلیه طرفهای ذینفع باید مورد توجه قرار گیرند. مفهوم طرفهای ذینفع، که به صورت گروههایی از مردم که به نحوی بر سازمان و فعالیتهای آن تأثیر می گذارند و یا تحت تأثیر آنها قرار می گیرند، تعریف شده است، در سازمانهای مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. این مفهوم شامل اما نه محدود به مالکان، اعضای هیئت امنا، کارکنان و اتحادیه های کارگری، مشتریان، اعضا، شرکای تجاری، تأمین کنندگان، رقبا، دولت و نظامهای ایمنی، رأی دهندگان، سازمانهای غیر دولتی و غیر انتفاعی، گروههای اعمال فشار و عوامل مؤثر، و جوامع محلی، ملی و بین المللی می شود.
فضای سازمانها به سرعت در حال تغییر بوده و براثر روندهای جاری به سوی نشانهای تجاری جهانی و سازمانهای چند ملیتی با زنجیره های تأمین جهانی نیز تشدید می گردد. بسیاری از سازمانها به نحو فزاینده ای از ارزش مستقیم اقتصادی CSR آگاهی یافته اند و با ادغام آن به منزله سرمایه گذاری راهبردی با راهبرد اصلی کسب و کار و فعالیتهای مدیریتی خود، می توانند تأثیر مثبتی بر جامعه و محیط خود داشته باشند و در ضمن، شهرت و اعتبار خود را نیز تقویت کنند.

طرفهای ذینفع به نحو فزاینده ای انتظار دارند که سازمانها از نظر اجتماعی مسئول باشند و کاملاً آماده اند تا ازآن قدردانی کرده و در برابرش امتیازاتی بدهند. مؤسسه تحقیقاتی بین المللی شرایط بازار و آرای عمومی MORI از طریق بررسیهای خود شواهدی حاکی از تأثیر CSR بر وجهه سازمان و سود خالص آن ارائه داده است، یعنی شهروند خوب بودن برای سازمان دارای مفهوم و منطق تجاری است. طبق یکی از بررسیهای انتشار یافته توسط مؤسسه مزبور «70 درصد مردم اروپا اظهار داشته اند که هنگام خرید محصول یا خدمات، تعهد سازمانها به مسئولیت اجتماعی برایشان اهمیت دارد و تقریباً نیمی از آنها نیز گفته اند که مایلند برای محصولاتی که در آنها مسئولیتهای زیست محیطی و اجتماعی ملحوظ گردیده، بهای بیشتری بپردازند». به این ترتیب، CSR مزایای دوجانبه ای خواهد داشت، به این معنی که سازمان از رویکرد اخلاقی تر و منسجم تر خود نفع می برد و جامعه و طرفهای ذینفع نیز نظر و برداشت بهتری از عملکرد و نقاط قوت سازمان خواهند داشت.(امامی ،1385)

نقد مسئولیت اجتماعی در سازمان(رویکرد غربی)

اما در کنار این مزایا که در مقوله مسئولیت اجتماعی مورد نظر قرار می گیرد این مفهوم ازنقد مبری نیست چنانکه در هر حال این مفهوم همانطور که بیان شد از دستاورد های عصر صنعتی است و در نگاهی عمیق وابسته به مفاهیم ومعانی دوره روشنگری می باشد بنابراین لیبرالیسم والبته اومانیسم دو ریشه ا ی هستند که در عموم رهیافتهای علوم انسانی مورد توجه قرارگرفته اند و ازاین معنا علم مدیریت نیز بی بهره نبوده است چراکه بسیاری از رهیافت ها ونظریات جدید مدیریت در همین فضا ساخته وپرداخته شده اند به بیان بهتر این قبیل رویکردها در پاسخ به نیاز جامعه آن روز ودرجستجوی برونرفتی از مسائل امروزایجاد گردیده اند ،قهرا بدون ریشه ای کاربردی ازمفاهیم فلسفی وعمیق هیچ معنا ومفهومی در بستر زمان ومکان شکل نمی گیرد.

براین اساس می توانیم بگوییم مسئولیت اجتماعی در سازمان از آبشخوری مادی برخورداربوده است چرا که دردوره ی شکل گیری ارزش های عمده ی انسانی با در نظر گرفتن نفی وجوه وابعاد متافیزیکی انسان بوده والبته معطوف به مبانی ومعانی مادی وی شده است لذاست که ما شاهد این مفهوم هستیم که مهمترین بعد مسئولیت اجتماعی سازمانها بعد اقتصادی است یعنی مسئولیت اولیه هر بنگاه اقتصادی كسب سود است ،به نظر می رسد تحت تأثیر مادی گرایی این قبیل مفاهیم نیز به دستمایه ی برای کسب سود بیشتر برای سازمان تبدیل شده است .در واقع می توان اینگونه گفت که اگر مسئولیت اجتماعی در خدمت دولت ها وشرکت ها نباشد در جریان سرمایه داری غرب خلل پدید می آید چون این مفهوم معنوی به معنایی مادی مبدل گشته است .

نکته بعد مبهم بودن این مفهوم در ادبیات مدیریت غرب می باشد چنانکه ما به سختی می توانیم میان تعاریف ارائه شده از مسئولیت اجتماعی فصل مشترکی بیابیم چرا که این معنا مبهم و در حاله ای از ناشناخته هاست به نظر من، دلیل این مطلب آن است که غرب سعی کرده مفهومی معنوی را رنگ مادی به آن بزند مفهومی که با معنی ومفاهیم عمیق عاطفی و براساس روابط انسانی معنا یافته را تالش کردند درشکل وشمائل مادی به آن بپردازند این موضوع باعث شده که مسسئولیت اجتماعی درخلأ معناشاختی واقع شود که این خود دستاویزی برای کسانی است که از این ابهام در واژه برای رسیدن به منافع خویش و تحریف جامعه بهره برداری نمایند این معنا در نسبیت اخلاق وباز نمود آن در مسئولیت اجتماعی کاملا مشهود است ؛شکل بارز این واقعیت در ابعاد تبلیغاتی شرکت ها متجلی می گردد تا آنجا که شرکت ها برای به دست آوردن سود بیشتر نسبت به حفظ وارتقاءاخلاق جامعه بی تفاوت اند ویا براساس ابهام ونسبیت در مفاهیم اخلاقی خودشان، رواج فساد اخلاقی را در صورت تعبیر وتفسیری تحریف آمیز ارائه می نمایند.شاید به همین دلیل است که در نظرسنجی مؤسسه تحقیقاتی بین المللی شرایط بازار و آرای عمومی MORI این نکته درج گردیده که «نظر عمومی بر این است که سازمانها نسبت به مسئولیتهای اجتماعی خود توجه کافی مبذول نمی دارند ».

مسئولیت اجتماعی در سازمان (رویکرد اسلامی)

اما در مقابل مسئولیت اجتماعی در اسلام معنایی وسیع را به خود می گیرد اگر در مبنای غربی فرد در مقابل سازمان و جامعه مسول است در مبانی اسلامی فرد در مقابل خداوند دانا مسئول است ؛مسئولیتی که باعث می شود نه فقط در سازمان که در جامعه نیز به بهترین وجه وبراساس تکلیف شرعی رفتار نمایدحضرت علی(ع)در دوران خلافت خویش که حدود چهار سال و نه ماه بود به اجرای عدالت و گسترش دادگری و احیای سنت های پیامبر(ص)پرداختند. دوران کوتاه خلافت علی(ع)را می توان از درخشان ترین دوران های تاریخ اسلام و بشریت به حساب آورد. امام علی(ع)در آن دوران کوتاه زیباترین مدیریت و اداره جامعه را به بشریت عرضه کردند. مسوولیت در مدیریت اسلامی، یعنی امری که در صورت تخلف از چارچوب های آن، مواخذه و بازخواست در دنیا وعقبی در پی خواهد داشت. به دلیل اهمیتی که برای وظایف محوله در مدیریت اسلامی قائلیم از وظیفه تحت عنوان مسوولیت یاد می کنیم.

در مدیریت اسلامی مدیران دربرابرکارمندان و قانون و روسای بالادست و نمایندگان مردم مسوولیت دارند و مضاف برآن همه ی افراد وگروه ها در سازمان در برابر مکتب و خدای تبارک و تعالی نیز مسوولند و باید جوابگوی اعمال خود باشند براین مبنا کسی که به او مسوولیتی داده می شود باید واجد شرایط زیر باشد

1)متقی باشد:

شخص متقی و خدا ترس، خدا را حاضر و ناظر بر اعمال خود می داند و انجام کارها را معطوف به رضای الهی می نماید و چون با تامین رضای خداوند رضایت مردم نیز حاصل می گردد طبیعی است که امور جامعه طی روند سالمی به پیش خواهند رفت. امام علی(ع) در فرمان خویش به مالک اشتر به صورت زیر تقوای الهی را گوشزد می کند: تو بر مصر حکومت می کنی و امیرالمومنین بر تو! لکن پروردگار بی همتا بر همه ما حکومت می کند.


۲) لیاقت و کاردانی:

خبرگی و تخصص عاملی است که موجب عدم اتلاف منابع می شود و بیشترین بازده را از منابع مورد استفاده به بار می آورد. وقتی فردی عهده دار کاری باشد که به خوبی با کم و کیف آن آشنا است و از هر جهت از پس انجام آن برمی آید، در این صورت برنامه های اجرایی طبق روال عادی و بلکه مطلوب تر ادامه یافته و هیچ نگرانی در تداوم آن وجود نخواهد داشت.

3)تعهد:
تعهد به معنای پایبندی نسبت به اهداف و آرمان های نظام و تشکیلات است وقتی شخص بین اهداف سازمان و آرمان های خویش سازش و هماهنگی یافت، متعهد بدان محسوب می گردد و در چنین شرایطی، دلسوزانه تمام توان و خلا قیت خود را به کار می گیرد و تلا ش و پشتکار بیشتری را جهت تحقق اهداف سازمان اعمال می نماید.
مدیر توانمند انقلا ب حضرت امام خمینی (ره) در ضرورت تعهد و تخصص برای تصدی مسوولیت ها، این دو نیرو را به دو بال تعبیر می نماید به طوری که یکی بدون دیگری از کارآیی چندانی برخوردار نیست و نیز در جای دیگری به منظور تاکید بر تعهد می گوید: اگر قرار باشد که از تخصص و تعهد الزاما یکی را انتخاب نمائیم، ما تعهد را ترجیح خواهیم داد. چرا که در بسیاری مواقع تخصص بدون تعهد مخرب می باشد اما تعهد بدون تخصص علیرغم اشکالا تی که دارد، مخرب نیست و یا آن که قدرت تخریب کمتری دارد. قرآن مجید می فرماید«ان الله یامرکم ان تودوا الامانات الی اهلها»در اینجا چنان که ملا حظه می شود قرآن کریم مسوولیت ها را به امانت های الهی تعبیر کرده است و منظور از کلمه اهل عبارت از کسانی است که دارای شرایط و ویژگی های لا زم جهت دریافت امانت ها (پذیرش مدیریت) باشند و با این حساب، حکومت اسلا می و مدیریت آن را نمی توان به غیراهل آن مثلا به افراد فاجر، فاسق، ظالم و افراد بی تقوا و بی تعهد یا... سپرد و طبعا مدیریت ادارات و واحدها هم همین حکم را دارند.

4)امین و عادل باشد:

امانتداری رسول اکرم (ص)قبل از رسالت ایشان پشتوانه بزرگی برای جلب اعتماد عمومی مردم نسبت به زعامت و رهبری آن حضرت بود و با این پشتوانه بزرگ بود که هر روز بیش از گذشته بر پیروان حکومت اسلا می او افزوده می شد. اگر مدیری امین نباشد، اعتماد مردم را نسبت به خود از دست خواهد داد و در نتیجه جو بدگمانی و بدبینی نسبت به سازمان تحت مدیریت او رواج خواهد یافت. در آیات قرآن کریم خداوند سبحان به مردم فرمان عدل و احسان می دهد و یکی از ماموریت های رسول گرامی اسلا م را اجرای عدالت و داوری براساس آن می شمارد و ضمن استفهام انکاری، امکان تساوی بین کسانی که خیر آنها به هیچ کس نمی رسد یا کسانی را که در صراط مستقیم خداوندی هستند و دیگران را هم به عدالت دعوت می کنند، رد می نماید.

براین مبنا می توانیم اصل اعتقادی امر به معروف و نهی از منكر را در سازمان مورد توجه قرار دهیم. در این اصل به طور حتمی و آشكار اعتقاد به مسئولیت فردی و اجتماعی برای آماده  ساختن نسل آینده جهت پذیرفتن اسلام و عمل كردن به آن وجود دارد. مسلمانان مشمول هدایت كردن یكدیگرند. هر نسل مسئولیت دارد كه نسل بعد را هدایت كند،هر جامعه مسئولیت دارد كه جامعه دیگر را هدایت كند، هر سازمان مسئولیت دارد كه سازمان دیگر را هدایت كند.برخی علما امر به معروف و نهى از منكر را در دو حوزه مورد نظر قرارداده اند که این خود رویکردی فرهنگی را در بیان احکام الهی برجسته می نماید از این منظر ملااحمد نراقی دو مرحله برای این فرائض بر می شمرد:

 1- فردى:

 در این مرحله، هر كس با رعایت شرایطى همراه با حسن نیت و به تنهایى ناظر اعمال برادران و خواهران مسلمان خویش است.

2- جمعى:

در این مرحله اشخاص  به طور دسته جمعى براى از بین بردن نابسامانى هایى كه باعث آلودگى اجتماع مى شود، قیام مى كنند.(،احمد نراقی ،معراج السعاده) براین مبنا ما می توانیم بگوییم افراد در سازمان هم بصورت فردی وهم بصورت جمعی مسئول هستند که امر به معروف ونهی از منکر نمایند که در این مورد اولویت بر این است که از بالاترین فرد سازمان این دوفریضه اجرا گردد چنانکه مرحوم شیخ انصاری(ره) امر به معروف ونهی از منکر را از بالاترین منصب شروع کرده واین نوع از امربه معروف ونهی از منکر را براهمگان واجب می دانند.
البته وقتی این مبنا را کنارموضوعات دیگر دینی می گذاریم از غنای بشتری برخوردار می گردد:

در ( مصباح الشریعه ) از امام صادق علیه السلام نقل شده است كه فرمود: هر كس از هواى نفس خود، دورى نكند و از آفات و شهوات نفسانى خلاص نشود و شیطان را مغلوب نسازد و خود را در حمایت خدا و توحید قرار ندهد و در امان عصمت او نباشد، شایستگى امر به معروف و نهى از منكر را ندارد؛ زیرا تا كسى داراى این اوصاف نباشد، هر امرى را اظهار بدارد، حجتى در مقابل او خواهد بود و مردم سودى از آن نخواهند برد.
براین اساس فردی که در سازمان مسئولیت در قبال دیگران وجامعه دارد ابتدائا باید خود را ملزم به رعایت وظائف خود بنماید تا شایستگی امر ونهی دیگران را پیدا نماید.واین مطلب خود انگیزه ای مضاعف را دراشخاص برای پایبندی به ارزشهای اخلاقی پدیدیار می نماید.

بحث دیگری که باید گفت عملکرد و رفتارهای فردی واجتماعی انسان برمحور، رفع نیازهای اوست. جامعه شناس ها، جامعه را اینگونه تعریف می نمایند ؛ جامعه ازعده افرادی تشکیل شده است که برای ارضاء نیازهایشان با هم روابط اجتماعی دارند. هرگاه رفتاری درمسیر رفع نیازهای شخصی باشد و کمک به این امر نماید این رفتار درچشم فرد یک رفتار ارزشمند تلقی خواهد شد . حال هرگاه در یک زندگی جمعی افراد اجتماع خاصی رفتاری را با توجه به نیازهای مشترک خویش درمسیررفع نیازخویش بیابند، آن رفتار را رفتاری الگو تلقی نموده و درجهت گسترش آن با ابزارتشویق و توبیخ و... قدم برمی داردند. چنین رفتاری طبعا یک ارزش و معروف اجتماعی تلقی خواهد شد .

یک جمع انسانی مثل سازمان وقتی در مسیر نیازهای مشترکشان رفتارهای ارزشمندی را تعریف نمودند، درمسیر وصول به این الگوها و عملی شدن آنها قوانین و هنجارهایی را تعریف می نمایند. این قوانین عرفی که به وسیله حاکمیت منبعث از خرد مردم پشتیبانی می شود، سعی بر آن دارد که افراد خاص و هنجارشکن را ازمقابله با ارزش ها بازداشته و به مسیراصلی که خواست عموم افراد جامعه است بازگرداند. طبعا هرگاه نیاز مشترکی وجود نداشته باشد ارزش مشترک هم محقق نخواهد شد و اگر حاکمیت بدون توجه به این پیش نیازها قوانین را در مسیر خواست خود تعریف نماید، این قوانین هیچگاه به هنجار که امری اجتماعی است تبدیل نخواهد شد .

نکته آخیر که باید بدان بپردازیم نقش هماهنگی در این دوفریضه است؛اسلام تمامى شؤونش اجتماعى است،اگر نگوییم مهمترین باید بگوییم یكی از مهمترین وجوه اجتماعی دین مبین اسلام همین دو فریضه است؛ امر به معروف و نهى از منكر، از لوازم و واجبات اجتماع معتصم به حبل الله است(علامه طباطبائی). بدین ترتیب به نظر می رسد اصلاً این دوفریضه عامل انسجام واتحاد در سازمان دینی می باشند، گو اینكه كمك می كند موانع و زنگارها از فطرت مشترك بین انسانها برداشته شود تا معارف در دلها رسوخ كند و برمبنای اهداف مشترک با یکدیگر هماهنگ شوند.

جمع بندی :

فرهنگ غرب برمحور رفع حوائج مادی شکل گرفته است. این حوائج و نیازهای مادی دائما تشدید شده و زنده تر می شوند و ارزش های مشترک و هنجارها که فنداسیون زندگی اجتماعی را تشکیل می دهند حول آن شکل گرفته و قوی تر و قوی ترمی شوند . آنها با ابزار روز آمد خود نیاز به ارضاء هر چه بیشتر و ارتقاء بیشتر و بیشتر زندگی مادی را دامن می زنند، چه، حیات اجتماعی خویش را بر محور نیازها و لذات دنیوی تعریف نموده اند . در مقابل، فرهنگ اسلامی اگرچه اهمیت فراوانی به ارضاء نیازهای مادی فرد می دهد اما رفع نیازهای مادی در فرهنگ اسلامی دارای حدود وتازمانی این نیازها محترم وضروری تلقی می شود که درمسیرارضاء نیازبه بندگی خدا ورشد وتعالی معنوی باشند این معنا در سازمان نمودی دوچندان می یابد زیرا براساس این نوع نگاه انسان خود را نه در برابر انسانهای دیگر که دربرابر خدای خود مسئول می بیند ولذا با ابزار امربه معروف ونهی ازمنکر هم ارتقای سازمان خود را به ارمغان می آورد هم بانفی رقابت مادی گرایانه باسازمان های دیگر ارتقای آنها را نیز به آن ها گوشزد می نماید در مجموع ما شاهد سازمان هایی هستیم که برمبنای وظیفه ی الهی خود نیازهای مادی ومعنوی کارکنان و،مردم وجامعه را برآورده می سازند.

 


منابع :

 قرآن مجید .•

 نهج البلاغه .•

 امامی،حسن،مسئولیت اجتماعی سازمان ،الزامی برای پایداری، انجمن مدیریت کیفیت،1385.

 ماهنامه علمی آموزشی تدبیر، 1383 .•

 طباطبایی (م 1403ق)، سید• محمدحسین ،ترجمه تفسیر المیزان، سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات

اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم 1363 .

 فیض کاشانی،محمدبن شاه• مرتضی،محجه البیضاء،تهران:نشر امیرکبیر،1386.

 عزیزی،عباس،مصباح الشریعه ومفتاح• الحقیقه،نشر صلاه،1386.

مجله ی عصر مدیریت،شماره6،1386 .•

 نراقی ،احمد بن• محمد مهدی، معراج السعاده، نشرموعود اسلام؛1386.

 

 

+ نوشته شده در  89/09/01ساعت 8:18 بعد از ظهر  توسط   |